O najdawniejszej historii Otrębusów

Na mapach i w spisach miejscowości Polski występuje tylko jedna miejscowość o nazwie Otrębusy. Nazwa ta jest bardzo stara, pojawia się bowiem w źródłach historycznych już pod koniec XV w. oraz w XVI w. w formie łacińskiej: Otrambusche, Othrambusche, Otrabusche. Nie ma wątpliwości co do tego, że owe historyczne, XV-XVI -wieczne Otrambusche to dzisiejsze Otrębusy.

Nazwy te występują w "Księgach błońskich ziemskich" oraz w "Księgach warszawskich ziemskich i grodzkich", a wiadomo, że przez wiele stuleci Otrębusy administracyjnie należały do powiatu błońskiego, parafii Brwinów, ziemi warszawskiej. Pierwsze informacje o Otrębusach na jakie udało się natrafić pochodzą ze wspomnianych "Ksiąg błońskich ziemskich" z 1480 i 1489 r., następne z "Ksiąg warszawskich ziemskich i grodzkich" z 1525 i 1534 r, obie dotychczas pozostające w rękopisach w Archiwum Akt Dawnych w Warszawie.

Należy przypuszczać, że Otrębusy istniały już kilkanaście, a może kilkadziesiąt lat wcześniej przed ukazaniem się owych pierwszych wzmianek historycznych.

Oczywiście, powstania Otrębusów nie można łączyć ze stanowiskami archeologicznymi, jakie ostatnio zostały odkryte w sąsiedztwie Otrębus. Nie mogła chyba istnieć ciągłość osadnictwa np. od II - IV w. do XIII -XIV w.



Prawdopodobnie Otrębusy zostały założone na początku XIV w. jako wieś prywatna z małym folwarkiem i z kilkoma gospodarstwami chłopskimi. O tym, że była to wieś prywatna, świadczy fakt braku jej w spisach Lustracji Dóbr Królewskich sporządzonych w 1565 r. i w latach następnych dla Województwa Mazowieckiego. Najbliżej leżące od Otrębusów miejscowości królewskie to Dzierzawa Sękocin i Słomino, wsie Żuków, Osiek Faszczyce w Starostwie Błońskim oraz Dzierzawa Ksiągienice (chyba dzisiejsze Książenice leżące za Brwinowem). Bezpośrednim dowodem, że Otrębusy były wsią prywatną, świadczy fakt, że folwark prywatny utrzymywał się zarówno przez XVII i XVIII w. jak i w XIX stuleciu.

Nazwa Otrębusy nie jest nazwą topograficzną ani dzierżawczą - jest nazwą kulturową wynikającą z działalności kulturalnej założyciela wsi lub pierwszych jego mieszkańców. Mogą być dwa skojarzenia etymologiczne; od "otrębów", a więc od przemiału zbóż w wiatraku, albo od "otrębić" - "otrębować" w znaczeniu - trąbić po polowaniu, po bitwie, Przychylałbym się do pierwszego wyjaśnienia nazwy Otrębus od otrębów, tym bardziej że była to wieś prywatną a nie królewska i służebną mieszkańcy której obowiązani byliby np, pełnić obowiązki osaczników w czasie polowań. Istnienie wiatraka już w XV w. byłoby wielce prawdopodobne, bowiem w tym właśnie czasie młyny wietrzne czyli wiatraki zaczęły się pojawiać na Mazowszu.

Z XVI w. mamy potwierdzenie istnienia Otrębus. W spisie parafii Województwa Mazowieckiego z 1 połowy XVI wieku Otrębusy wymieniane są w parafii Brwinów, dekanatu Błońskiego. Spis ten z rękopisu opublikowali Aleksander Jabłonowski i Adolf Pawiński w dziele: "Polska XVI wieku pod względem geograficzno statystycznym" Tom 5: Mazowsze, wydanym w 1892 r.

Następne wzmianki historyczne o Otębusach pochodzą dopiero z 2 połowy XVIII w. Mają one inny charakter. Nie są to bowiem źródła pisane lecz kartograficzne. Nazwa Otrębusy, począwszy od map Karola de Perthees'ą zaczyna pojawiać się na mapach i w atlasach Województwa Mazowieckiego czy później w atlasach Królestwa Polskiego.

Nadworny kartograf ostatniego króla Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego, Herman Karol de Perthees (1739-1814) jest autorem kilkunastu map szczegółowych Ziem Rzeczypospolitej. Między innymi dla Mazowsza i okolic Warszawy opracował i wydał dwie mapy: w 1783 r. "Województwo Mazowieckie" a w 1786 r. "Okolice Warszawy w diametrze pięciu mil" (w skali 1:225 000). Ta ostatnia mapa została wyrytowana w Paryżu przez P.A.F. Tardieu. Na obu mapach widnieje nazwa Otrębusy.

Z końca XVIII w. pochodzi inna bardzo interesująca mapa wydana prawdopodobnie przez kartografów niemieckich lub austriackich (autorstwa jej nie udało się dotychczas ustalić, także dokładnej daty wydania). Wydanie owej mapy należałoby wiązać z okresem bezpośrednio po trzecim rozbiorze Polski. Mapa ta obejmuje środkową i południową Polskę oraz Węgry tzn. tereny na południe od Karpat czyli dzisiejszą Słowację i północne Węgry). Na tej mapie - o formacie 42 x 48 cm, o dość zgeneralizowanych znakach topograficznych z zachowaniem jeszcze obrazkowych oznaczeń głównie dla przedstawienia gór i lasów - widnieje nazwa Otrumbussi. Jest to tym bardziej zajmujące, że mapa ta nie jest wcale mapą szczegółową jak np Mapa Województwa Mazowieckiego K. de Perthees'a. W najbliższym sąsiedztwie Otrębus autorzy tej mapy wymieniają tylko Nadarzyn, Piaseczno, Biskupice, Grodzisk, Rokitno, Żbików, a dalej tylko Tarczyn, Mszczonów, Wiskitki, a więc miejscowości duże, siedziby parafii, ośrodki miejskie rzemieślniczo-handlowe. Dlaczego akurat uwzględniono na tej mapie Otrębusy, a nie jakieś inne, większe miejscowości - trudno dociec.

Najbardziej wartościowym źródłem kartograficznym do dziejów Otrębusów jest plan tej wsi sporządzony 29 marca 1803 r. Oryginał tego planu zachował się do dziś i znajduje się w Archiwum Akt Dawnych w Warszawie w Zbiorze Kartograficznym (nr inwentarza 117-10), Niestety brak jest dokładniejszych informacji, dla kogo i z jakiej przyczyny ten plan wsi został wykonany. Z planu możemy jedynie odczytać, że właścicielami lub spadkobiercami jakiejś części byli: Ogińscy i Sulińscy. Plan był sporządzony po III rozbiorze Polski w okresie krótkotrwałych rządów Pruskich na Mazowszu - stąd pojawiły się na planie objaśnienia w języku niemieckim. Na planie wyraźnie uwidoczniony jest podział na wieś Otrębusy i na folwark Otrębusy. Zaznaczony jest system drożny i układ niektórych zagonów - pól. Porównując ten plan z niedawnym wyglądem miejscowości wynika, że wieś i folwark zachowują niezmienną lokalizację. Z małymi wyjątkami zachował się stary układ drożny, Sama wieś bez folwarku w okresie pomiaru w 1803 r. liczyła nie więcej jak 20 zagród. Jest to zgodne z informacją jaka pochodzi z 1827 r. a więc w 25 lat po powstaniu tego planu. Otóż w "Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego" czytamy; " W 1827 roku było tu (chodzi o wieś Otrębusy) 17 domów, 127 mieszkańców".

Chronologicznie następnym źródłem o Otrębusach jest tzw. Topograficzny Atlas Królestwa Polskiego czyli Mapa Królestwa Polskiego Kwatermistrzostwa Wojska Polskiego wydana w 1839 r. Jest to jeden z najbardziej dokładnych atlasów tamtych czasów. Nic przeto dziwnego, że odnajdujemy tam Otrębusy z zaznaczoną wyraźnie wsią i folwarkiem (dworem), ogrodami dworskimi, łąkami i lasami, Zachowuje się w dalszym ciągu niezmieniony stary układ drożny i komunikacyjny, chociaż w pobliskim Brwinowie zaznaczona jest już nowo budowana linia kolejowa (tzw. kolej żelazna Warszawsko-Wiedeńska).

Z 2 poł. XIX w. i z przełomu XIX/XX w. pochodzą trzy inne szczegółowe mapy. Autorem pierwszej jest kartograf niemiecki Reymann ("Special Karte - Konigreich Polen"). Dwie pozostałe to już nowożytne mapy wojskowe w znormalizowanej skali 1:100 000 wydane w języku polskim i powtórzone w języku rosyjskim.

Te ostatnie dwie mapy wojskowe są o tyle interesujące, że po raz pierwszy w Otrębusach wyraźnie zaznaczony jest wiatrak. Lokalizacja tego wiatraka jest bardzo czytelna. Usytuowany był naprzeciw dworu, na przecięciu dróg prowadzących do Brwinowa, Kań, Nadarzyna i Granicy - Komorowa (dzisiejsze skrzyżowanie ulic Natalińskiej, Polnej, Sadowej i Wiejskiej), Powstaje pytanie, czy wiatrak pobudowano dopiero w połowie XIX w., czy też jakieś inne wiatraki istniały wcześniej. Na planie wsi z 1803 r. wprawdzie wiatraka nie zaznaczono, chociaż w tym miejscu, gdzie późniejsze mapy zaznaczały wiatrak jest punkt oznaczający jakieś zabudowania i to nie związane ani z folwarkiem, ani ze wsią Może tak była właśnie zaznaczona zagroda młyńska albo karczma.

Przegląd najwcześniejszych źródeł o Otrębusach należy zakończyć wypisem ze wspomnianego już wielotomowego dzieła: „Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów Słowiańskich". W tomie VII, wydanym w Warszawie w 1886 r. na stronie 761 czytamy: "Otrębusy, wieś i folwark, powiat Błoński, Gmina Helenów, parafia Brwinów, odległe 11 wiorst od Błonia ma 251 mieszkańców. W 1827 roku było tu 17 domów, 127 mieszkańców. Folwark Otrębusy litera A i K rozległy w 1874 r, mórg 768: gruntów rolnych i ogrodów mórg 488, łąk mórg 195, pastwisk mórg 2, lasu mórg 56, nieużytków mórg 27: budynków murowanych 7, z drzewa 11: Wiatrak".

Prof. Marian Prokopek
Artykuł archiwalny z miesięcznika U nas O.K. nr I, 1992 r.

Więcej informacji:

  • Artykuł "Komorów na mapach" Zbigniewa Kowalewicza - wśród sporego zbioru omawianych map odszukamy także te, na których znajduje się nasza miejscowość.

Komentarze

Komentarze mogą być dodawane i oglądane tylko przez zalogowanych użytkowników. Zaloguj się lub zarejestruj jeśli jeszcze nie posiadasz konta.

Powrót