Kiedy opisujemy dzieje Otrębus, to nie sposób pominąć okoliczne osiedla, które albo powstały na ziemi otrębuskiej, albo były z naszą miejscowością powiązane więzami gospodarczymi, społecznymi lub administracyjnymi. Do takich osiedli zaliczyć trzeba Pszczelin, który jako placówką oświaty rolniczej odegrał wiodącą rolę w kształtowaniu się systemu szkolnictwa rolniczego w Polsce.

Prace przygotowawcze do uruchomienia tej placówki oświatowej rozpoczęto w 1898 roku, kiedy to Towarzystwo Pszczęlniczo-Ogrodnicze w Warszawie zakupiło 11 morgową działkę ziemi w folwarku Otrębusy i przystąpiło do budowy pierwszych obiektów na tere-nie osiedla nazwanego "Pszczelinem". Nazwa wywodzi się od Towarzystwa Pszczelniczego, które zainicjowało i finansowało budowę osiedla. W okresie pierwszych dwóch lat wybudowano zastępcze pomieszczenia dydaktyczno-socjalne dla przyszłych uczniów, założono sad, szkółkę drzew owocowych, inspekty. Pozwoliło to uruchomić 15 października 1900 roku pierwszy kurs. Istotnie był to kurs o charakterze praktycznym, a nie szkoła, ponieważ ówczesne władze carskie nie pozwalały funkcjonować szkołom z polskim językiem wy-kładowym. Natomiast zajęcia na kursie, zwanym po rosyjsku "biesieda", można było prowadzić w języku polskim.

Kurs ograniczał się do pogadanek objaśniających i pouczających, jak należy wykonywać prace zawodowe. Obowiązywał zakaz posługiwania się książkami polskimi, prowadzenia zeszytów i notatek. Nauczyciele, którzy organizowali pierwsze zajęcia, wybrali kurs, a nie szkołę, chcąc uniknąć rusyfikowania młodzieży chłopskiej, która pragnęła zdobywać wiedzę w języku narodowym. Drastyczne ograniczenia władz carskich spowodowały, że nauczyciele realizowali dwa odrębne programy: jeden oficjalny, przeznaczony dla zaborczych władz oświatowych, drugi nieoficjalny, przewidziany dla wychowanków, a obejmujący: teorię rolnictwa, język ojczysty, historię, geografię i arytmetykę.

W latach 1901-1904 wzniesiono budynek szkolny według projektu znanych architektów Franciszka Lilpopa i Karola Jankowskiego, wy-budowano pomieszczenia inwentarskie, przejęto 4 morgi ziemi od jej fundatora Gustawa Szmejki, dokupiono 10 morgów ziemi zwanej "Murowinkiem" z folwarku Otrębusy i w ten sposób zorganizowano dość dobrze zaplecze dydaktyczne dla edukowanej młodzieży chłopskiej Dogodne położenie Pszczelina (nieopodal Warszawy) i spora odległość od Pruszkowa i Grodziska (gdzie rezydowała carska "ochrana") pozwoliły prowadzić pracę oświatową w konspiracji.

Istotny przełom w pracy oświatowej Pszczelina nastąpił w 1905 roku. Reformy Stoypina (carskiego ministra oświaty), wymuszone falą strajków szkolnych, zezwalały na prowadzenie zajęć w szkołach w języku polskim. Tak więc od 1906 roku zaczęła już oficjalnie funkcjonować w Pszczelinie Męska Roczna Szkoła Rolnicza, choć jej zręby programowo-organizacyjne tworzono już w okresie prowadzenia kursów (biesiad) rolniczych w latach 1900-1905.

Oparcie o wzory skandynawskie i czeskie, jak i przysłanie polskich działaczy oświatowych tej miary co Jadwiga Dziubińska (pierwsza kierowniczka szkoły), Maksymilian Malinowski (redaktor "Zorzy" i "Zarania") pozwoliło na stworzenie typu szkoły "pszczelińskiej", upowszechnianej na terenie Mazowsza (Kruszynek, Sokołówek, Gołotczyzna), która łączyła ze sobą wychowanie zawodowe i społeczne.

Szkoła w Pszczelinie tak przygotowywała swoich absolwentów, aby byli oni w przyszłości nie tylko dobrymi rolnikami, ale także świadomymi obywatelami kraju. Realizację tych celów zapewniały trzy zespolone ze sobą ogniwa: szkoła, internat i gospodarstwo rolne. Szkoła dawała podstawy teoretyczne do pracy zawodowej i życia w środowisku wiejskim. Gospodarstwo stanowiło miejsce weryfikowania i wdrażania teorii do praktyki rolniczej. Internat poprzez samorząd, wspólne życie, spółdzielczość uczniowską, kasę pożyczkową, kółko rolnicze, ochotniczą straż pożarną, przygotowywał wychowanków do pracy społecznej w środowisku wiejskim.

Na lata 1906-1914 przypada okres umacniania organizacyjnego szkoły. W 1906 roku obiekt skanalizowano i wybudowano łaźnię i szpitalik. W 1907 roku wybudowano warsztaty: stolarski i koszykarski oraz rozbudowano pasiekę do 58 uli. W 1908 roku oddano do użytku mleczarnię. W następnych latach oddano do użytku stodołę, spichlerz, wozownię, narzędziownię i chlewnię. W 1911 roku zwiększono obszar gospodarstwa poprzez nabycie dal-szych 14 morgów i przeprowadzono podstawo-we prace melioracyjne.

Szkoła, jako jedna z pierwszych tego typu placówek oświatowych, przeznaczonych do kształcenia synów chłopskich, stała się zna-na na terenie całej byłej kongresówki. Nic też dziwnego, że zgłaszali się do niej uczniowie z terenów bardzo odległych - na przykład z ziemi Łomżyńskiej, Suwalskiej czy Kaliskiej. Oni też jako jej absolwenci wyróżniali się w swoich środowiskach prowadzeniem wzorowych gospodarstw oraz szerzeniem oświaty rolniczej. Stall się również pionierami spółdzielczości, założycielami kółek rolniczych i organizatorami życia społecznego i kulturalnego wsi. Pszczelińska placówka oświatowa rozbudzała przede wszystkim uczucia patriotyczne wychowanków, co w okresie zaborów miało szczególnie istotne znaczenie.

Pszczelin w walce o niepodległość i w dobie II Rzeczpospolitej.

Wysoki poziom wychowania patriotycznego i społecznego zawdzięczali wychowankowie Pszczelina trafnemu doborowi ludzi, którzy tworzyli bądź wspomagali tę placówkę oświatową. Byli to ludzie tej miary, co Maksymilian Malinowski, redaktor "Zorzy", a potem "Zarania", Jadwiga Dziubińska, pierwsza kierowniczka szkoły, a potem organizatorka szkół rolniczych w Kruszynku i Sokołówku, oraz tacy prelegenci i wykładowcy, jak Edward Abramowski - współtwórca ruchu spółdzielczego w Polsce, Jan Władysław Dawid -wybitny pedagog, Ludwik Krzywicki - socjolog światowej sławy, Irena Kosmowska - pedagog i publicysta, Tomasz Nocznicki - przywódca ruchu ludowego, Stefania Sempołowska i inni. Do wybitnych wychowawców zaliczyć należy również Zdzisława Bańkowskiego, mieszkańca Otrębus, który z niewielkimi przerwami kierował szkołą od 1908 do 1947 roku. To ci wychowawcy sprawili, że w 1905 roku uczniowie i absolwenci szkoły uczestniczyli czynnie w strajku szkolnym, który zmusił władze zaborcze do akceptowania szkół z polskim językiem wykładowym.

W 12 lat później, w 1917 roku, absolwenci szkoły z inspiracji swoich wychowawców z okazji 100 rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki zorganizowali w Pszczelinie patriotyczną manifestację na rzecz odzyskania niepodległości Polski. Manifestacja zgromadziła około 2000 uczestników. Dla upamiętnienia tego wydarzenia ustawiono głaz pamiątkowy istniejący do dnia dzisiejszego.

W listopadzie 1918 roku uczniowie Pszczelina włączyli się czynnie w akcję rozbrajania Niemców na ulicach Warszawy. W 1920 roku, podczas inwazji Armii Czerwonej na odrodzoną Polskę, uczniom Pszczelina powierzono ochronę linii kolejowej na odcinku Pruszków-Grodzisk Mazowiecki. Tak więc w latach 1905 - 1920 kilka roczników wychowanków Pszczelina sprawdziło się w walce o niepodległość kraju, oddając swe młode ręce i serca odradzającej się Ojczyźnie.

Po zakończeniu działań wojennych w 1920 nieliczna grupa uczniów (18) musiała zarabiać na utrzyma-nie swoje i szkoły sprzedażą produktów rolnych, warzyw i owoców z ogrodu, a także wyrabianych w warsztatach szkolnych uli i wiklinowych koszy w 1922 roku wprowadzono nowy ujednolicony program nauczania, przedłużający okres nauki do póhora roku, a w jego opracowaniu i wdrażaniu wzięli udział nauczy-ciele Pszczelina.

W 1925 roku zorganizowano w szkole pierwszy zjazd absolwentów. W zjeździe uczestniczyło około 200 spośród 904 absolwentów, którzy w okresie pierwszego ćwierćwiecza opuścili mury szkolne. Na zjeździe tym wręczono Zdzisławowi Bańkowskiemu Złoty Krzyż Zasługi. W tym miejscu warto zaznaczyć, że Bańkowski zręcznie kierował szkołą w ostatnich la-tach panowania, pokonał trudności kryzysu ekonomicznego lat dwudziestych, rozbudował placówkę w latach trzydziestych, wspomagał funkcjonowanie szkoły w okresie hitlerowskiej okupacji, by wreszcie po II wojnie światowej zorganizować gimnazjum, a następnie liceum rolnicze. "Rzadki to przypadek, aby jeden człowiek mógł tak długo oddziaływać na bieg życia szkoły", powie na II zjeździe Pszczeliniaków w 1962 roku Bronisław Jakubiak - prezes Związku Pszczeliniaków.

W 1929 roku szkoła otrzymała status państwowej placówki oświatowej, co stabilizowało ją organizacyjnie i finansowo. W działalności dydaktycznej zwrócono uwagę na wysoki poziom kształcenia. Pszczelin zwiększył swoją aktywność w środowisku. Robocze, codzienne kontakty z rolnikami, członkami kółek rolniczych w Kaniach, Otrębusach i Nadarzynie, popularyzacja uprawy warzyw w rejonie Pruszkowa i Błonia, zakładanie sadów grójeckich, dla których wyprodukowano i sprzedano kilka tysięcy drzewek owocowych (zwłaszcza jabłoni), to znaczące dowody wzrostu znaczenia i autorytetu szkoły w środowisku. Nic dziwne-go, że we wręczeniu sztandaru szkole wziął udział sam Prezydent RP Ignacy Mościcki.

Społeczna ranga Pszczelina, jak też jego podstołeczne położenie spowodowały, że w 1931 podjęto decyzję o powołaniu do życia seminarium dla nauczycieli

Szkół rolniczych. Wkrótce przystąpiono do wznoszenia gmachu dla potrzeb seminarium, lecz trudności finansowe nie pozwoliły zakończyć budowy do wybuchu II wojny. Mimo tych trudności, w latach 1923 -1930 do-konano dalszej rozbudowy Pszczelina. W 1926 roku zelektryzowano obiekt, co przyczyniło się do zmechanizowania prac w pomieszczeniach inwentarskich i magazynowych. W 1929 wybudowano okazały budynek dla kierownika szkoły i nauczycieli, a w rok później Pszczelin otrzymał brukowaną szosę łączącą Pruszków z Milanówkiem, a poprzez Otrębusy  z Nadarzynem. Ożywioną działalność dydaktyczno-wychowawczą i społeczno-gospodarczą Pszczelina przerwał wrzesień 1939 roku.

Pszczelin podczas wojny obronnej 1939 i hitlerowskiej okupacji.

We wrześniu 1939 naukę w szkole zawieszono. Część chłopców zwolniono do wojska, a reszta rozjechała się do domów.

Cofający się od granicy zachodniej pod naporem wojsk nieprzyjaciela 36 Pułk Piechoty Legii Akademickiej, który miał za zadanie przebić się z pomocą do walczącej stolicy, w dniu 12 września 1939 stoczył bój pod Brwinowem. Walki rozgorzały na przedpolu Otrębus w rejonie między Brwinowem, Parzniewem, Kaniami i Helenówkiem. Silny ogień nieprzyjaciela z rejonu Pruszkowa spowodował poważne straty 36 Pułku i zatrzymał natarcie. W bitwie poległo 120 obrońców, 127 żołnierzy zostało rannych, a reszta przebiła się w kierunku Ożarowa, Palmir i Modlina.

Poważne straty zmusiły służbę zdrowia Pułku do zorganizowania prowizorycznych szpitali polowych. Jeden z nich zlokalizowano w pałacu w Brwinowie, a drugi w szkole rolniczej w Pszczelinie. W tym szpitalu leczono rannych żołnierzy, którzy walczyli w rejonie Kań i Parzniewa. Po wycofaniu się Pułku w kierunku Modlina, społeczeństwo Brwinowa i Otrębus zapewniło opiekę rannym pozostawionym w szpitalu, zaopatrując ich w leki, środki opatrunkowe i żywność. O bohaterstwie walczących z wrogiem żołnierzy 1 Batalionu 36 PP pod Kaniami, Otrębusami i Parzniewem świadczy fakt, iż 70 z nich zostało odznaczonych Krzyżem Walecznych i Virtuti Militari. Pomniki poświęcone bohaterskim żołnierzom tej walki wystawiono w Helenowie, Kaniach i Brwinowie.

Po kapitulacji Warszawy Niemcy zajęli szkołę w Pszczelinie, urządzając w niej koszary oraz magazyny wojskowe. 15 Czerwca 1942 r. Niemcy opuszczają Pszczelin, a już 15 października w budynku szkolnym Z. Bańkowski i St. Kałużyński (kierownik) organizują wraz z 18 uczniami szkołę. Władze okupacyjne dystryktu warszawskiego zatwierdziły program zawodowy szkoły, który nie obejmował przedmiotów ogólnokształcących. Lecz poprzez tajne nauczanie realizowano szerszy, przedwojenny program szkoły. Szkoła stała się miejscem azylu przed wywiezieniem młodzieży na przymusowe roboty do Niemiec. Była również bezpiecznym schronieniem tak zwanych "spalonych" członków ruchu oporu. Przetrwać, uchronić młodzież przed represjami okupanta i przygotować ją do zbrojnej z nim walki, oto dewiza nieoficjalnego funkcjonowania szkoły. W okresie od 1942 do 1944 r. Pszczelin ukończyło 39 absolwentów, z których znaczna część poza pracą zawodową w rolnictwie wstąpiła do szeregów AK i BCh.

1 sierpnia 1944 przerwano naukę w szkole. Część uczniów powiązana z ruchem oporu poszła walczyć na barykadach powstania warszawskiego, część powróciła do domów rodzinnych zabierając z sobą tych kolegów, których domy znalazły się poza linią frontu. Po upadku powstania i deportacji ludności cywilnej do obozu przejściowego w Pruszkowie, w październiku 1944 zorganizowano w Pszczelinie filię szpitala wolskiego, ewakuowanego ze stolicy. Jedna z lekarek szpitala, Hanna Kołodziejska, napisała wówczas (24 grudnia 1944) Kolędę Polski Walczącej*:

Żołnierz drogą maszerował Z Warszawy przez las i polem, Pastuszkowie go poznali, Do stajenki wiedli społem. Choć był bardzo utrudzony, Ale spieszył się on wielce, Bo w plecaku niósł dzieciątku Z Warszawy żołnierskie serce.

Tę kolędę, tę jedyną, Śpiewam dla Ciebie Dziecino. Daj bym przetrwał wszystkie boje I znów ujrzał miasto moje. (...)

Przed stajenką się zebrali Króle, panny, pastuszkowie, Piękne dary poskładali Aby Jezus wybrał sobie. (...) A wśród tłumu za wszystkimi, Młody, ale pełen sławy, W mundurze bardzo ubogim Stał polski żołnierz z Warszawy. Dzieciąteczko go poznało, Uśmiechnęło się do niego I spośród darów wybrało Serce żołnierza polskiego.

Tę kolędę, tę jedyną...

*Pieśń przypomniana przez prof. Wł. Hermana, "Tow. Przyjaciół Brwinowa" 1973-1983.

Co zmieniło się w Pszczelinie po zakończeniu II wojny światowej

Jeszcze nie umilkły echa wojny, a tuż po przetoczeniu się frontu Zdzisław Bańkowski, mieszkaniec Otrębus, dyrektor szkoły, przygotował obiekt do wznowienia działalności oświatowej. Uruchomił on z dniem 1 września 1945 r. Gimnazjum Rolnicze, przekształcone w trzy lata później w Liceum Rolnicze, a więc pełną szkołę średnią, która po kolejnej zmianie nazwy na Technikum Rolnicze i znacznej rozbudowie programowej, organizacyjnej i lokalowej, funkcjonuje do chwili obecnej.

W latach 1949-1955 rozbudowano szkolę o gospodarstwo, co pozwoliło kształcić się około 200 uczniom w trybie stacjonarnym i zaocznym. Organizacją kształcenia zaocznego (korespondencyjnego) zajął się Paweł Chadaj, były poseł na Sejm w latach 1928-1932, działacz PSL "Wyzwolenie" na terenie powiatów gar-wolińskiego i puławskiego, organizator szkolnictwa rolniczego i spółdzielczego w okresie okupacji. Zorganizowane przez niego Korespondencyjne Technikum Rolnicze funkcjonowało aż do końca lat 80-tych.

W latach 1964-1968 wybudowano nowy internat dla 200 uczniów, stołówkę i salę gimnastyczną oraz blok mieszkalny dla 20 rodzin. Poprawienie warunków bytowych oraz zwolnienie pomieszczeń dydaktycznych, zajętych poprzednio na sypialnie dla młodzieży i mieszkania dla nauczycieli, pozwoliło zwiększyć liczbę uczniów do ponad 300.

Obok tych trzy- i pięcioletnich techników rolniczych stacjonarnych i zaocznych funkcjonowały w latach 70. i 80. zasadnicza szkoła rolnicza i policealne studium wiejskiego gospodarstwa domowego. Tak więc nowo utworzony Zespół Szkół Rolniczych, obejmujący kilka jednostek programowych, stał się znaczącą placówką oświatową nie tylko w skali Mazowsza, ale i całego kraju.

Obok rozbudowanego Zespołu Szkół Rolniczych w 1948 r. utworzono w Pszczelinie Instytut Kształcenia Nauczycieli dla potrzeb szkolnictwa rolniczego. Po dokończeniu budowy gmachu seminarium nauczycielskiego, rozpoczętego w latach 30-tych, przy-stąpiono do uruchomienia początkowo rocznych, a następnie półrocznych kursów dających uprawnienia pedagogiczne nauczycielom zatrudnionym w szkołach rolniczych na terenie całego kraju. W ten sposób Pszczelin stał się krajową placówką szkolącą nauczy-cieli szkolnictwa rolniczego. W nowych i unowocześnionych pomieszczeniach urządzono sale i pomieszczenia dydaktyczne, bibliotekę z czytelnią, hotel i stołówkę z kuchnią, a sąsiednia szkoła rolnicza stała się szkołą ćwiczeń. Placówka ta przez cały powojenny okres pełniła funkcję doskonalącą nauczycieli oraz wspomagającą pracę szkól rolniczych. Tutaj bowiem począwszy od 1975 r. opracowuje się programy szkolne, programy dla różnych form pozaszkolnej oświaty rolniczej, projekty różnorodnych pomocy naukowych, wydaje się kwartalnik pedagogiczny dla nauczycieli pt. "Biuletyn Pedagogiczny Oświaty Rolniczej". Tutaj również przez okres 20 lat dokonywano pełnej obsługi dydaktycznej Telewizyjnego Technikum Rolniczego, tutaj wreszcie przez okres 15 lat funkcjonowało Studium Nauczycielskie, które kształciło wychowawców dla potrzeb internatów prowadzonych przez szkoły rolnicze. W latach 1978-80 wybudowano kolejny blok mieszkalny, który pozwolił rozładować trudności mieszkaniowe i zatrudnić pracowników dla potrzeb rozszerzonej funkcji szkoły i ośrodka.

Pszczelin odegrał istotną rolę w środowisku. Tutaj właśnie odbywały się liczne konferencje i spot­kania na szczeblu gminy, byłego powiatu Pruszków i województwa. Tutaj wielokrotnie zbierali się działacze TWP, NOT (SITR), Towarzystwa Przyjaciół Brwinowa i organizacji politycznych. Wielu dzisiejszych mieszkańców Otrębus znalazło zatrudnienie w Pszczelinie. Dwukilometrowa odległość tych osiedli nie dzieli, ale łączy ich mieszkańców.

Edward Gajda

Galeria: